Việt Nam có hàng nghìn kilômét bờ biển và một hệ thống sông ngòi dày. Đời sống gắn với nước là một phần lớn của đất nước này.
Nhịp sống theo con nước
Điểm khác biệt căn bản của vùng sông nước: nhịp làm việc không theo đồng hồ mà theo thủy triều.
Nước lên nước xuống quyết định khi nào ghe ra được khỏi rạch, khi nào cập được bến, khi nào đặt được đáy, khi nào họp chợ. Vì thủy triều dịch giờ mỗi ngày, lịch sinh hoạt cũng dịch theo — có ngày ra khơi lúc hai giờ sáng, có ngày lúc trưa.
Đây là điều làm cho việc mô tả "một ngày ở làng chài" không có mẫu chung: mỗi ngày một khác, theo con nước.
Chợ nổi
Ở miền Tây Nam Bộ, chợ nổi là hình thức chợ hình thành từ khi đường sông là đường chính. Ghe thuyền tụ lại ở một khúc sông, mua bán ngay trên mặt nước.
Một tập quán đặc trưng là cây bẹo — cây sào dựng trên ghe, treo mẫu hàng mình bán. Người mua nhìn từ xa là biết ghe nào bán gì mà không cần rao. Đây là cách giải quyết rất gọn cho vấn đề tiếng rao không truyền xa trên mặt nước ồn.
Các chợ nổi đang thu hẹp dần khi đường bộ phát triển và vận chuyển bằng xe trở nên thuận tiện hơn. Một số chợ chuyển dần sang phục vụ du lịch.
Nhà bè và nuôi trồng trên nước
Ở nhiều vùng, người dân sống trên nhà bè nổi, bên dưới là lồng nuôi cá. Hình thức này tận dụng được dòng chảy tự nhiên để thay nước cho lồng.
Nghề này chịu ảnh hưởng trực tiếp từ chất lượng nước và từ thời tiết — một đợt nước đổi hoặc một cơn bão có thể ảnh hưởng tới cả vụ.
Những thay đổi đang diễn ra
Vùng sông nước Việt Nam đang chịu vài áp lực cùng lúc:
- Xâm nhập mặn ở vùng đồng bằng ven biển, ảnh hưởng tới nước sinh hoạt và tới cây trồng.
- Sạt lở bờ sông ở nhiều nơi.
- Nguồn lợi thủy sản giảm, khiến các chuyến đánh bắt phải đi xa hơn.
- Người trẻ rời làng đi làm ở thành phố hoặc khu công nghiệp.
Hệ quả chung là nhiều nghề truyền thống gắn với nước đang thu hẹp, và một phần chuyển sang phục vụ du lịch.
Với người tới thăm
Vài điều nên biết khi tới các vùng này:
- Hỏi trước khi chụp ảnh người dân. Đây là nơi họ sống, không phải điểm trưng bày.
- Đi thuyền có đăng ký và có áo phao. Thuyền chở khách phải đủ điều kiện; giá rẻ hơn mà không có giấy tờ thì phần chênh đó không đáng.
- Đi chợ nổi phải sớm. Chợ họp lúc rạng sáng và tan trước khi trời nắng gắt — tới muộn là chỉ còn vài ghe phục vụ khách.
- Mua trực tiếp của người bán nếu muốn phần tiền tới được với họ.
Và một điều đơn giản: đây là những vùng mà phần lớn cái đáng xem không nằm ở điểm dừng chân, mà nằm ở quãng đường giữa các điểm — nên đừng vội.
Hỏi đáp nhanh
Vì sao không có mẫu chung cho một ngày ở làng chài?
Vì nhịp làm việc theo thuỷ triều chứ không theo đồng hồ, mà thuỷ triều dịch giờ mỗi ngày — có ngày ra khơi lúc hai giờ sáng, có ngày lúc trưa.
Cây bẹo ở chợ nổi dùng để làm gì?
Là cây sào dựng trên ghe treo mẫu hàng mình bán. Người mua nhìn từ xa là biết ghe nào bán gì mà không cần rao — cách giải quyết rất gọn cho việc tiếng rao không truyền xa trên mặt nước ồn.
Vùng sông nước đang chịu những áp lực nào?
Xâm nhập mặn ở vùng ven biển, sạt lở bờ sông, nguồn lợi thuỷ sản giảm khiến phải đi xa hơn, và người trẻ rời làng.
Người tới thăm nên lưu ý gì?
Hỏi trước khi chụp ảnh người dân; đi thuyền có đăng ký và có áo phao; đi chợ nổi phải sớm vì chợ họp lúc rạng sáng; và mua trực tiếp của người bán nếu muốn phần tiền tới được với họ.
