Đóng thuyền là nghề lâu đời ở Việt Nam, với nhiều làng nghề ở cả ba miền. Bài này mô tả các bước chung để người ngoài nghề hình dung được.
Trước khi đóng: thủ tục
Đặt phần này lên đầu vì đây là chỗ gây tốn kém nhất khi làm sai thứ tự.
Phương tiện thủy thuộc diện phải đăng ký và, tùy loại và kích cỡ, phải được đăng kiểm. Cơ quan đăng kiểm duyệt hồ sơ thiết kế trước khi đóng và giám sát trong quá trình đóng đối với các loại thuộc diện quản lý.
Đóng xong rồi mới đi hỏi thì có thể phải sửa lại kết cấu, hoặc không đăng ký được. Vì vậy việc đầu tiên là hỏi cơ quan quản lý đường thủy tại địa phương xem loại phương tiện mình định đóng thuộc diện nào.
Bản vẽ và thiết kế
Thiết kế quyết định ba thứ mà sau này không sửa được:
- Sức chở — chở được bao nhiêu người, bao nhiêu tấn hàng.
- Tính ổn định — khả năng tự trở lại vị trí cân bằng khi nghiêng.
- Vùng hoạt động — sông, ven biển hay xa bờ.
Với thuyền truyền thống nhỏ, nhiều thợ làng nghề đóng theo kinh nghiệm truyền lại mà không cần bản vẽ. Với phương tiện lớn hơn hoặc chở khách, thiết kế phải được thẩm định.
Các bước đóng vỏ gỗ
- Chọn và xử lý gỗ. Gỗ phải khô đúng độ và được chọn theo vị trí sử dụng — phần chịu lực khác phần vỏ ngoài.
- Đặt sống chính — thanh dọc chạy suốt đáy, là xương sống của con thuyền.
- Dựng khung sườn theo các mặt cắt ngang.
- Ghép ván vỏ lên khung.
- Xảm — nhét vật liệu vào khe giữa các tấm ván rồi trét kín. Đây là công đoạn quyết định thuyền có kín nước hay không, và là phần đòi tay nghề nhất.
- Làm boong, khoang, cabin tùy loại.
- Lắp máy, trục, chân vịt, bánh lái.
- Sơn, chống hà, chống mối.
Hạ thủy và chạy thử
Sau khi hạ thủy, thuyền gỗ mới thường rỉ nước nhẹ trong những ngày đầu — gỗ cần thời gian ngậm nước để nở ra và bịt kín các khe. Đây là hiện tượng bình thường với vỏ gỗ, khác hẳn với rò rỉ do lỗi.
Chạy thử để kiểm tra: máy và hệ truyền động, độ ổn định khi tải và khi không tải, khả năng quay trở, và hệ thống bơm hút nước đáy.
Nghề đóng thuyền hiện nay
Nghề đang thay đổi rõ. Vỏ composite và vỏ thép chiếm dần chỗ của vỏ gỗ, do gỗ tốt khan hiếm hơn và do yêu cầu bảo dưỡng.
Nhiều làng nghề đóng thuyền gỗ truyền thống thu hẹp, một số chuyển sang đóng thuyền du lịch và thuyền trưng bày. Đây là quá trình chung của nhiều nghề thủ công khi vật liệu công nghiệp trở nên rẻ và sẵn hơn.
Nếu muốn đặt đóng
Vài điều nên làm rõ trước khi đặt cọc:
- Vùng hoạt động dự kiến và sức chở — nói ngay từ đầu, vì nó quyết định thiết kế.
- Bên nào lo hồ sơ đăng kiểm.
- Vật liệu cụ thể, loại gỗ hoặc loại vật liệu composite.
- Máy loại gì, mới hay đã qua sử dụng.
- Bảo hành ra sao, và ai sửa nếu có vấn đề sau hạ thủy.
- Tiến độ và các mốc thanh toán tương ứng.
Hỏi đáp nhanh
Sai lầm tốn kém nhất khi đóng thuyền là gì?
Đóng xong rồi mới đi hỏi thủ tục đăng ký và đăng kiểm. Cơ quan đăng kiểm duyệt hồ sơ thiết kế TRƯỚC khi đóng với các loại thuộc diện quản lý — làm ngược thì có thể phải sửa lại kết cấu hoặc không đăng ký được.
Công đoạn nào đòi tay nghề nhất?
Xảm — nhét vật liệu vào khe giữa các tấm ván rồi trét kín. Đây là công đoạn quyết định thuyền có kín nước hay không.
Thuyền gỗ mới hạ thuỷ rỉ nước có phải lỗi không?
Không. Gỗ cần thời gian ngậm nước để nở ra và bịt kín các khe — đây là hiện tượng bình thường với vỏ gỗ, khác hẳn rò rỉ do lỗi.
Thiết kế quyết định ba thứ nào không sửa được về sau?
Sức chở, tính ổn định, và vùng hoạt động.
